Δευτέρα, 30 Ιανουαρίου 2012

Οι Εβραίοι του Αγρινίου...



Το Εβραϊκό στοιχείο προϋπήρχε του Χριστιανικού στο Βραχώρι. Εξάλλου μία από τις πολλές εκδοχές για την προέλευση της ονομασίας  "Βραχώρι", το δηλώνει αυτό. Αυτή διατείνεται ότι η ονομασία προέρχεται από το "Εβραιοχώριον"
Η παρουσία του εβραϊκού στοιχείου στο Αγρίνιο βεβαιώνεται και από τον  William Leake, Άγγλο  περιηγητή, ο οποίος  πέρασε από το Βραχώρι το 1805 και στο οδοιπορικό του δίνει μερικές πληροφορίες για τις Εβραϊκές οικογένειες του Βραχωριού τότε:
« …έχει 500 Οθωμανικά σπίτια, 100 Ελληνικά και 40 Εβραίικα….».


Η ίδρυση της Χριστιανικής κοινότητας του Βραχωρίου τοποθετείται γύρω στα 1730. 
Οι Οθωμανοί επέτρεψαν την ίδρυσή της, παρά την αντίρρηση και την αντίδραση των Εβραίων του Βραχωρίου. Κρατούσαν δε εχθρική στάση απέναντι στους Χριστιανούς, λόγω του ότι αυτοί διείσδυσαν σιγά-σιγά στην αγορά και ανταγωνίζονταν τους Εβραίους, που μέχρι τότε είχαν το αποκλειστικό μονοπώλιο στο Βραχώρι, σε κάθε είδους εμπορική συναλλαγή.
Αυτός ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις δύο κοινότητες και το γεγονός ότι συχνά οι Εβραίοι συμμετείχαν σε πράξεις βίας των Τούρκων, ακόμα και σε θανατώσεις, ενέτεινε το κλίμα εχθρότητας που με το πέρασμα των χρόνων έγινε αβυσσαλέο και αγεφύρωτο.
Αυτό το μίσος είχε σαν αποτέλεσμα τα τραγικά γεγονότα που έγιναν κατά την άλωση του Βραχωρίου, τον Ιούνιο του 1821
Τότε το τέλος της Εβραϊκής κοινότητας, που αποτελούνταν από 200 οικογένειες, ήταν τραγικό.

Ο Αγρινιώτης ιστορικός Θεόδωρος Χαβέλλας αναφέρεται στο γεγονός γράφοντας : 
"...τότε δε ο συρφετός των Αγρινίων, επιπεσών κατά των Εβραίων, διεπέρασεν άνδρας, γυναίκας και παιδιά εν στόματι μαχαίρας εκδικούμενος τον θάνατον ιερέως τινός εν Αγρινίω, Παπαλεξίου Δηματά, ον παρά των Τούρκων παραλαβόντες πρότερον οι Εβραίοι, ετύφλωσαν δι' ακανθών και κατεβασάνισαν μέχρι θανάτου..."

Η δε παράδοση διασώζει ότι :
"...βγήκαν όλοι στο γιαταγάνι και από σπίτι σε σπίτι έσφαξαν όλους τους Οβραίους και μόνο ένας γλύτωσε, που δια μέσου Προυσού έφτασε στη Λαμία. Από τότε δεν ξανάμεινε Οβραίος στο Βραχώρι..." 

Ο ιστορικός Δ. Κόκκινος αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι κατά την απελευθέρωση του Βραχωρίου συνέβησαν, σε σχέση με τους Εβραίους τα ακόλουθα:
"...αλλ' η αγριότης η εξαπτομένη υπό του πολέμου εξέσπασε κατά των Εβραίων του Βραχωρίου. Ανυπεράσπιστοι ευρέθησαν υπό την μάχαιραν των νικητών. Οι Έλληνες στρατιώται κατά την αγρίαν αυτών καταδίωξιν των θυμάτων των, εφώναζαν δια τους βανδαλισμούς που υπέστη ο νεκρός του Πατριάρχου από τον εβραϊκόν όχλον και δια τας καταμηνύσεις των κρυπτομένων εκεί Ελλήνων υπό Εβραίων...». 

Ο Ιωάννης Γρ. Διονυσάτος, συγγραφέας του βιβλίου, με τον τίτλο "Βραχώρι, 11 Ιουνίου 1821" γράφει για την πολιορκία του Βραχωρίου και την τύχη των παραδοθέντων Τούρκων και Εβραίων.
Διαβάστε το απόσπασμα εδώ



                    ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΚΑΙ Η ΤΥΧΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

 ~Η κοινότητα του Αγρινίου κατέχει μια μοναδική θέση Αντίστασης ανάμεσα στις εβραϊκές κοινότητες της κατεχόμενης Ευρώπης. Είναι η μόνη κοινότητα, της οποίας ούτε ένα μέλος δεν απογράφηκε στους καταλόγους των Γερμανών, ούτε μεταφέρθηκε σε κρεματόρια.~

Η 27η Ιανουαρίου, ημέρα που απελευθερώθηκε από τα σοβιετικά στρατεύματα το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης, Άουσβιτς-Μπίρκεναου, έχει οριστεί ως ημέρα μνήμης των Εβραίων του Ολοκαυτώματος τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς.

Η εβραϊκή παρουσία στην Ελλάδα υπήρξε από την αρχαιότητα.
Η πιο παλαιά ομάδα που κατοίκησε στη χώρα είναι οι Ρωμανιώτες.
Ο εβραϊκός πληθυσμός της Ελλάδας έφθασε σε περίπου 93.000 ανθρώπους την παραμονή του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου.

Στο Αγρίνιο οι Εβραίοι υπήρχαν από τον 14ο αιώνα.
Οι ολιγάριθμοι Εβραίοι του Αγρινίου υπάγονταν στην Κοινότητα Πατρών.
 
Κατά την διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής οι Εβραίοι στο Αγρίνιο ανέρχονταν σε 40 άτομα.
Ο Εβραίος Yonas Mionis ήταν μεταξύ των ηγετών του ΕΑΜ, όπως και η οικογένεια Eliezer ανήκε στο ΕΑΜ.
Ο Isaak Eliezer και ο Solomon Ganis καταγράφονται στο αντιστασιακό κίνημα ως Εβραίοι από το Αγρίνιο.
Αλλά και πολλοί άλλοι Εβραίοι αναφέρονται ότι πολέμησαν σε μάχες κατά των Γερμανών στην περιοχή του Αγρινίου. Leon Mizan, Ovadia Minos, Haim Politis, Israel Saderakis, Solomon Sasson, Moshe, Eli Cone, Haim Cohen, Jacob Cohen.


 

Η οικογένεια Matsas το 1945


 Ο Leon Matsas  ήταν υπάλληλος της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας.
Ήταν παντρεμένος με την  Esther Cohen και είχαν δύο παιδιά, τον Michael και την Ninetta.
Το 1935 η τράπεζα μετέφερε τον Leon στην Άρτα. Το επόμενο έτος η οικογένεια κινήθηκε προς την Πρέβεζα και ένα χρόνο αργότερα προς το Αγρίνιο.
Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο Leon κατατάχτηκε στον ελληνικό στρατό και η οικογένεια επέστρεψε στα Ιωάννινα για να μείνει με την αδελφή και το σύζυγο της Esther, Eftyhia και Nissim Samuel. 

Τον Απρίλιο του 1941 ο Leon επέστρεψε από τον στρατό και μερικές ημέρες αργότερα η οικογένεια επέστρεψε στο Αγρίνιο.

Ο χειμώνας του 1941 πέρασε πολύ ειρηνικά.
Τον Απρίλιο του 1943 η οικογένεια Matsas έμαθε για την εκτόπιση των Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη. Ένα εξάμηνο αργότερα,
τον Σεπτέμβριο του 1943, τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στο Αγρίνιο.
Τότε ο Leon υποψιάστηκε ότι τα πράγματα θα επιδεινώνονταν και ζήτησε άδεια από την τράπεζα όπου εργαζόταν. Φρόντισε επίσης και έκρυψε τα οικογενειακά θρησκευτικά είδη και τα βιβλία, στα αρχεία της τράπεζας. (Η οικογένειά τους τα ανέκτησε μετά από τον πόλεμο).
Aποφασίζει λοιπόν να φύγουν και να περάσουν σε έδαφος που ήταν υπό τον έλεγχο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Βοηθήθηκαν από το Χρήστο Μποκώρο, οικογενειακό τους φίλο, στο σπίτι του οποίου μετέφεραν και τα πράγματά τους.
 Η οικογένεια άφησε το Αγρίνιο στις 3 Οκτωβρίου και μεταφέρθηκε στο χωριό Χούνη κι από εκεί στο χωριό Ψηλόβραχος. Δύο ημέρες αργότερα δύο Γερμανοί ήρθαν στην τράπεζα και αναζητούσαν το Leon.


Το ψεύτικο διαβατήριο που έβγαλαν στον Leon Matsas


Ο δήμαρχος του Ψηλόβραχου, τους έβγαλε Γερμανικά διαβατήρια.  Ο Leon άλλαξε το όνομά του σε Λεωνίδας και η Esther σε Ευτυχία.
 Ο Leon διατήρησε επαφή με τον τραπεζικό συνάδελφό του Δημήτριο Πιπερίγκο, που τους έστελνε και επιπρόσθετες προμήθειες.
 Επικοινώνησαν επίσης με τους συγγενείς τους στα Ιωάννινα προτρέποντάς τους να κρυφτούν. Δυστυχώς, η οικογένειά τους, νοιώθοντας μια ψεύτικη αίσθηση ασφάλειας, αποφάσισε να παραμείνει στα σπίτια τους.
Το Μάρτιο του 1944 η Esther πήγε κοντά στο Αγρίνιο να προμηθευτεί τρόφιμα και φάρμακα και εκεί πληροφορήθηκε ότι οι Εβραίοι στα Ιωάννινα είχαν συλληφθεί.
Ο Michael Matsas στο βιβλίο του "The Illusion of Safety", αναφέρει χαρακτηριστικά : «…Στη γέφυρα Ποταμούλα, οι παρτιζάνοι είχαν ένα σημείο ελέγχου.  Ο υπεύθυνος ήταν ο Joseph Λαχανάς (γιος φίλης της μητέρας μου).  Όταν κατάλαβε ποιοί ήμασταν, μας είπε, «δεν πρόκειται να σας αφήσω να πάτε μακρύτερα.  Οι Εβραίοι της Άρτας και της Πρέβεζας συνελήφθησαν και βρίσκονται τώρα στο κτήριο Παπαπέτρου, στο Αγρίνιο.» Κλάψαμε, κλάψαμε και οι δυό, επειδή ήμασταν βέβαιοι ότι και οι δικοί μας είχαν συλληφθεί επίσης….»

Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Ελλάδα, η οικογένεια Matsas επέστρεψε στο σπίτι τους, τον Οκτώβριο του 1944, και ο Leon επέστρεψε στη θέση του στην τράπεζα.

Τον Ιανουάριο του 1946 στο Αγρίνιο υπήρχαν 30 Εβραίοι.
(Πηγή: Michael Matsas: The Illusion of Safety: The Story of the Greek Jews During the Second World War)



Ο Leon και η Esther Matsas



  ΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΙΕΦΥΓΑΝ ΣΤΑ  ΒΟΥΝΑ  
                                               (Από το βιβλίο “Jewish in Greece”)


Μετά τη συνθηκολόγηση του 1941, το Αγρίνιο υπήχθη στην Ιταλική Ζώνη Κατοχής. Οι αντισημιτικοί νόμοι των Γερμανών δεν εφαρμόζονταν.
Είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα στο 1942 ζητήθηκε από τους επικεφαλής των εβραϊκών οικογενειών να παρουσιαστούν στην Ιταλική Αστυνομία και να δώσουν τα στοιχεία τους. Ο Ιταλός λοχίας, που ήταν υπεύθυνος γι’ αυτό, βεβαίωσε τους πάντες ότι όσο οι Ιταλοί βρίσκονταν στο Αγρίνιο, τίποτε δε θα συνέβαινε στους Εβραίους.

Αυτός ο ενδεικτικός υπαινιγμός θα ’πρεπε να τους βάλει σε ανησυχία. Όμως κανείς δεν ανησύχησε. Όλοι υπάκουσαν και γρήγορα ξέχασαν αυτό το μικρό επεισόδιο, χωρίς να υποψιαστούν την κρυφή σημασία μιας τέτοιας φράσης.

Το Αγρίνιο στις αρχές του 1943 είχε, σε αναλογία, δώσει τους περισσότερους αντάρτες στον ΕΛΑΣ από οποιαδήποτε άλλη πόλη. Το πνεύμα της αντίστασης ήταν πολύ ζωντανό στην περιοχή.
Τον Απρίλιο του 1943 έμαθαν για την εκτόπιση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και κατάλαβαν πως το ίδιο θα συνέβαινε και σε αυτούς.
Η Ιταλία παραδόθηκε το 1943. Γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στο Αγρίνιο για να αντικαταστήσουν τις ιταλικές φρουρές. Τα μέλη της Αντίστασης προσπάθησαν να μαζέψουν όσο πιο πολλά πολεμοφόδια από τους Ιταλούς, πράγμα που οι Γερμανοί δεν το επέτρεπαν.

Στις 8 Οκτωβρίου του 1943 οι ελληνικές εφημερίδες       τύπωσαν τις εξής οδηγίες:

  • Όλοι οι Εβραίοι που διαμένουν σε γερμανοκρατούμενες  περιοχές πρέπει να πάνε, χωρίς καθυστέρηση, στη μόνιμη κατοικία τους, όπου έμεναν μέχρι την 1 Ιουνίου1943.
  • Απαγορεύεται στους Εβραίους να εγκαταλείψουν την κατοικία τους ή να την αλλάξουν.
  • Οι Εβραίοι που διαμένουν στην Αθήνα και στα προάστιά της πρέπει ενός 5 ημερών να παρουσιαστούν στη θρησκευτική κοινότητα των Αθηνών και να απογραφούν. Στις περιοχές εκτός Αθηνών αυτό πρέπει να γίνει στις ελληνικές δημόσιες υπηρεσίες και κοινότητες.
  • Όποιοι Εβραίοι δεν συμμορφωθούν προς αυτή τη διαταγή, θα εκτελούνται. Όσοι μη Εβραίοι κρύβουν Εβραίους, τους παρέχουν καταφύγιο ή τους βοηθούν να δραπετεύσουν, θα μεταφέρονται σε στρατόπεδα συγκεντρώσεως ή θα τιμωρούνται ακόμη πιο αυστηρά.
  • Οι Εβραίοι με ξένη υπηκοότητα πρέπει να παρουσιαστούν στις 18 Οκτωβρίου στις 8.00 πμ. στην Ισραηλιτική Κοινότητα των Αθηνών και να υποβάλουν τα διαβατήριά τους. Εκτός Αθηνών αυτό πρέπει να γίνει στις κατά τόπους ελληνικές αρχές.
  • Η εβραϊκή θρησκευτική κοινότητα των Αθηνών εξουσιοδοτείται ως η μόνη αντιπρόσωπος όλων των Εβραίων της Ελλάδος. Οφείλει, χωρίς καθυστέρηση, να ορίσει ένα συμβούλιο ενηλίκων και να αρχίσει τη λειτουργία του.
  • Μετά την απογραφή όλοι οι άρρενες Εβραίοι άνω των 14 ετών οφείλουν να παρουσιάζονται κάθε δεύτερη ημέρα στο άνωθεν γραφείο.
  • Απαγορεύεται στους Εβραίους να κυκλοφορούν από τις 5 μμ. έως τις 7 πμ.
  • Η Ελληνική Αστυνομία έχει λάβει οδηγίες να επιβλέπει την τήρηση των ανωτέρω διαταγών και να συλλαμβάνει όποιους Εβραίους δεν υπακούουν ή όσους τους βοηθούν να αγνοούν αυτή τη διαταγή.
  • Η ανωτέρω διαταγή αφορά τους Εβραίους που προέρχονται τουλάχιστον από 3 γενεές προγόνων της εβραϊκής φυλής, αδιάφορο από το θρήσκευμα που μπορεί να ασπάζονται σήμερα.

 Όταν εκδόθηκε αυτή η διαταγή στο Αγρίνιο, οι Γερμανοί δεν βρήκαν κανέναν Εβραίο έτοιμο να υπακούσει στις διαταγές τους, αφού είχαν καταφύγει στα βουνά.
 Έτσι, η κοινότητα του Αγρινίου κατέχει μια μοναδική θέση Αντίστασης ανάμεσα στις εβραϊκές κοινότητες της κατεχόμενης Ευρώπης. Είναι η μόνη κοινότητα, της οποίας ούτε ένα μέλος δεν απογράφηκε στους καταλόγους των Γερμανών, ούτε μεταφέρθηκε σε κρεματόρια.

Στις 23 Οκτωβρίου 1943 ο Γερμανός πρέσβης στην Πάτρα έστειλε την ακόλουθη νότα στο Γερμανό πρέσβη στην Αθήνα, όσον αφορά στους Εβραίους του Αγρινίου:


 «Έχω την τιμή να σας αναφέρω ευπειθώς πως, μετά την αναγγελία μέσω των εφημερίδων της διαταγής διά την υποχρεωτικήν απογραφήν των Εβραίων, αυτοί εξαφανίστηκαν. Λέγεται πως κατέφυγαν στα βουνά».

Ο Michael Matsas, γιός του Leon Matsas, έγραψε το βιβλίο "
The Illusion of Safety: The Story of the Greek Jews During the Second World War", με θέμα την τύχη των Εβραίων της Ελλάδας. 
Εκεί αναφέρει και για την περιπέτεια της οικογένειάς του.Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο του.

Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση
Πατήστε πάνω για μεγέθυνση